Ziya Gökalp’in fikirlerinin izahina geçmeden önce, bununla dogrudan iliskili olan hayatina kisaca bir bakmak ögretici olacaktir. Gökalp, 23 Mart 1876 tarihinde Diyarbakir’da dogdu. Diyarbakir bölgesi Türkler’in Anadolu’ya gelisiyle Türk iskanina açilan yerlerdendir. Arap, Fars ve Türk medeniyet havzalarina, Kadim Mezopotamya medeniyet kaynaklarina yakin, ticaret yollari üzerinde yer alan bir sehirdir.

Diyarbakir’in cografi ve kültürel konumu, kültür ve egitim sahasindaki canlilikla birlesince, bunun yeni yetisen nesillere tesiri müspet yönde olmustur. Babasi da mevki ve fikirleri itibariyle Gökalp’in yetismesinde etkili olmustur. Tefvik Bey, I. Mesrutiyet döneminde liberal ve vatanperver yazilar nesretmis bir memurdur. Ogluna da hürriyet, vatan ve Namik Kemal sevgisini asilayan odur. Onun Gökalp’e etkisini anlayabilmek bakimindan Gökalp’in kendi ifadelerine basvurabiliriz:
"Simdi asil meseleye gelelim. Daha ondördüme yeni giriyordum. Birgün babam bir dostuyla konusuyordu. Dostu ona, benim okumaya olan merakimdan bahsetti. Tahsil için Avrupa’ya gönderilirsem, memlekete bir alim yetisebilecegimi söyledi. Babam dedi ki:

" - Tahsil için Avrupa’ya giden gençler yanliz Avrupa ilimlerini ögrenebilirler. Milli benliklerinden aciz kalirlar. Medreseye girenlerde iyi hoca bulurlarsa, milli ve dini irfanimiza az çok vakif olabilirler. Fakat bunlar da Avrupa ilimlerinden mahrum kalirlar. Bence memleketimize en faydali alimler, bizim için müstacelen bilinmesi lazim olan hakikatleri bilenlerdir. Bu hakikatler ne Avrupa ilimlerinde, ne de milli bilgilerimizde mevcuttur. Gençlerimiz bir taraftan Fransizca’yi, diger taraftan da Arabi’yi ve Farisi’yi iyi ögrenmeli. Ondan sonra hem Garp ilimlerine, hem Sark bilgilerine mükemmelen vakif olmali. Sonra da bunlari mukayese ve telifle milletimizin muhtaç oldugu büyük hakikatleri çikarmalidir. Yste eger ömrüm vefa ederse ben Ziya’yi bu surette yetistirmeye çalisacagim."

"Zavalli babacigim bu sözleri söyledikten sonra bir sene bile yasamadi. Binaenaleyh programini tatbik edemedi. Fakat bu sözler mukaddes bir vasiyetname mahiyetinde olarak ruhumda celi yazilarla mahkuk kaldi. Bu vasiyetnameyi ömrümün hiçbir aninda unutamadim. Ve unutmayacagim zira bu sözler hayatimda büyük bir inkilaba bais oldu."

Gökalp, babasinin programini takip edemesede az çok bu yönde bir egitimi Diyarbakir’da aldi. Jön Türklerin etkisiyle Avrupai fikirlerle münasebet kurarken, bir yandan Asik Garip, Sah Ysmail, Kerem ile Asli, Köroglu gibi halk edebiyati eserlerini okudu, diger yandanda Gazali, Ybn Sina, Ybn Rüsd gibi Yslam filozoflari ile Ybn Arabi, Celaleddin Rumi gibi mutasavvuflarin fikirlerini ögrendi. Diyarbakir’da iken Yttihat ve Terakki Cemiyeti ile irtibat kuran Gökalp, II. Mesrutiyet sonrasinda bu cemiyetin merkez-i umumi üyeligine seçilecektir.

Diyarbakir’dan Ystanbul ve Selanik’e giden Gökalp, siyasi bir kimlige sahip bulunsa da, güncel siyasetin disinda kalacak ve fikri-kültürel alandaki ugrasini sürdürecektir. 1911-1912 yillarinda Selanik’teki Yttihat ve Terakki Sultanisine felsefe ve sosyoloji hocasi olarak tayin edilen Gökalp, daha sonra Darülfunun da ve Türkiye’de sosyoloji kürsüsünü ilk kuran kisi olacaktir.

Gökalp,Genç Kalemler Türk Yurdu,Halka Dogru, İslam Mecmuasi, İçtimaiyat Mecmuasi gibi dergilerde yazmis ve bunlar, devrin bütün aydinlarinin hararetle takip ettigi yazilar olmustur. I. Dünya savasindan sonra sürüldügü Malta’dan döndükten sonra Diyarbakir’da çikardigi küçük dergi de ayni hararetle okunmus, Gökalp Diyarbakir’dan Ystanbul’daki Türk fikir hayatini adeta yönlendirmistir.

Gökalp, 25 Ekim 1924 de vefat ettiginde TBMM ikici dönem Diyarbakir millet vekiliydi ve esiyle üç çocuguna emekli ayligi disinda serefli bir manevi miras birakmisti.

Türk milliyetçiliginin tarihinde "Milli mütefekkir" Ziya Gökalp’in mümtaz bir yeri oldugu herkesçe bilinmektedir. Bilinen bir baska sey de Gökalp’in Türkiye’de ilk sosyolog oldugu, üniversitede o zamanki adiyla Darülfünun da ilk sosyoloji kürsüsünü kurdugudur. Türkiye’deki dil, edebiyat, tarih, sosyoloji, iktisat, hukuk, hasili hemen hemen bütün sosyal bilimleri Türk milliyetçileri kurmus ve inkisaf etmislerdir. Ne yazik ki son yillarda Türk milliyetçileri bu alandaki öncülük konumlarini kaybetmisler ve bu kaybedis, Türkiye’deki sosyal bilimlerin problemlerini, mesruiyet krizlerini ve toplumla irtibatsizligini beraberinde getirmistir.